Alienacja rodzicielska wpływa nie tylko na relację dziecka z rodzicem. Jej skutkiem może być także ograniczenie kontaktów z dziadkami. Problem narasta w przypadku rodzin po przebytym rozwodzie. Zwłaszcza z nierozstrzygniętą kwestią kontaktów dziecka ze starszymi członkami rodziny. Dziadkowie nie muszą być jednak bezradni. Polskie prawo, w postaci przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, przewiduje możliwość uregulowania tej kwestii. Najważniejsze znaczenie ma zawsze dobro dziecka. To ono powinno być podstawowym kryterium oceny, czy utrzymywanie relacji z dziadkami ma w takiej sytuacji sens. W niniejszym poradniku wskazujemy, jaki jest związek alienacji rodzicielskiej i kontaktu z dziadkami. Wskazujemy prawa i obowiązki starszyzny.
Alienacja rodzicielska to sformułowanie, którego próżno dosłownie szukać w przepisach prawnych. Termin ukuł się niezależnie od prawodawstwa, jako pewien proces degenerujący relacje społeczne. Oznacza on nic innego, jak działania, które utrudniają lub uniemożliwiają kontakt dziecka z jednym z rodziców. Alienacja rodzicielska przybiera zróżnicowane formy. Może, w niektórych przypadkach, polegać na:
Alienacja rodzicielska ma także inne, długofalowe i dalekosiężne skutki. Może dotyczyć także dalszej rodziny, w tym dziadków. Jej mechanizm, w takim przypadku, polega na tym, że dziecko stopniowo traci kontakt z dziadkami. Nie każde ograniczenie relacji kwalifikuje się jako alienację. Czasami istnieją uzasadnione powody, aby kontakty ograniczyć. To dlatego omawiane zjawisko jest niekiedy trudne do jednoznacznego rozstrzygnięcia i wymaga pomocy profesjonalistów.
Dziadkowie, w wyniku alienacji rodzicielskiej, stopniowo tracą kontakt z wnuczką, wnukiem lub wnukami. Najczęściej dotyczy to jednej strony, czyli np. tylko rodziców małżonka lub tylko rodziców małżonki. Sytuacja jest szczególnie trudna, gdy wcześniej dziadkowie regularnie i aktywnie uczestniczyli w życiu dziecka. Zdarza się, że dziecko ma już bardzo rozbudowane, regularne kontakty z dziadkami, którzy np. odbierali je ze szkoły czy spędzali razem wakacje. Nagłe zaprzestanie widzeń i rozmów może być bolesnym doświadczeniem, z którym starszeństwo często sobie nie radzi. Alienacja może wywoływać szereg przykrych doświadczeń emocjonalnych. Warto jednak wiedzieć, że w przypadku braku możliwości negocjacji ze skonfliktowanym rodzicem, istnieje jeszcze jedna opcja. Dziadkowie mogą w takiej sytuacji rozważyć sądowe uregulowanie kontaktów z wnukiem.
Rozwód rodziców nie oznacza, że dziadkowie automatycznie zostają odsunięci z życia wnuków. Sama sprawa rozwodowa nie odbiera dziadkom możliwości dochodzenia kontaktów z wnukiem. Dalej, tak jak we wcześniejszym okresie, mogą się z nim spotykać, jeśli nie istnieją uzasadnione powody, które wskazywałyby na inny stan faktyczny. Warto jednocześnie zaznaczyć, że rozwód nie dotyka obszarów związanych z udziałem dziadków w wychowaniu dziecka. W postępowaniu rozwodowym sąd rozstrzyga przede wszystkim kwestie dotyczące małżonków i ich dzieci. Sposób utrzymywania kontaktów z dzieckiem po rozwodzie może zostać określony przez sąd, jeżeli rodzice nie dojdą do porozumienia.
Kwestie kontaktów dziecka z poszczególnymi członkami rodziny regulują przepisy Ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Dokładne zapisy dotyczącej tej kwestii zostały ujęte w części „Kontakty z dzieckiem”. Zgodnie z art. 113⁶: „niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów” i jak czytamy w dalszym fragmencie tego samego oddziału, „przepisy stosuje się odpowiednio do kontaktów rodzeństwa, dziadków, powinowatych w linii prostej, a także innych osób, jeżeli sprawowały one przez dłuższy czas pieczę nad dzieckiem”.
Odpowiedź na to pytanie jest prosta. Przepisy nie określają jednej dopuszczalnej czy nawet sugerowanej częstotliwości kontaktów dziadków z wnukami. Nie da się, jednoznacznie stwierdzić, czy w danej sytuacji dziadkowie mogą widzieć się z wnukami raz na tydzień, czy raz na dwa tygodnie. Nie ma więc zasady, zgodnie z którą babcia lub dziadek mogliby się kierować w tym przypadku. O ile prawo do utrzymania kontaktów istnieje, to nie jest ono zbyt precyzyjne. Jeżeli rodzice i dziadkowie nie potrafią się porozumieć, sposób kontaktów może określić sąd. Sąd powinien kierować się przede wszystkim dobrem dziecka. Może także zmienić wcześniejsze rozstrzygnięcie, jeżeli wymaga tego sytuacja młodego członka rodziny.
Prawo określa sposoby kontaktów z dzieckiem. Mogą one przybierać formę:
Jak wiemy, nie wszystkie formy kontaktu są ze sobą równoważne. Osobiste spotkanie ma inną wagę niż wymienienie kilku wiadomości przez komunikator internetowy. Dla małego dziecka osobiste spotkanie może być znacznie ważniejsze niż rozmowa telefoniczna. Sąd może określić konkretny sposób kontaktowania się z dzieckiem. W wyjątkowych sytuacjach może także ograniczyć kontakty do określonych form porozumiewania się na odległość.
Alienacja rodzicielska skutkująca pogorszeniem się relacji na linii wnuczek-dziadkowie może być powodem do złożenia wniosku. Dziadkowie mogą złożyć wniosek o uregulowanie kontaktów z dzieckiem. Sprawa należy do właściwości sądu opiekuńczego. We wniosku warto dokładnie opisać sytuację. Należy wskazać między innymi:
W przygotowaniu takiego pisma, a także w procesie mediacji z rodzicami i próbą osiągnięcia konsensusu pozasądowymi metodami pomagamy my, czyli Kancelaria Adwokacka Anna Wołczkiewicz. Zapraszamy Państwa do kontaktu, konsultacji stacjonarnej i elektronicznej.
Dla ustawodawcy to relacja dzieci z rodzicami jest kluczowa. Dziadkowie nie mają sami z siebie obowiązku utrzymywania relacji z wnukami. W szczególności na takim poziomie, jak rodzice. Nie można na przykład przyjąć, że każda babcia i każdy dziadek muszą regularnie odwiedzać wnuki. Jest to pewien przywilej, ale nie coś, co mogłoby pociągnąć za sobą dodatkowe skutki. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy sprawa kontaktów zostanie uregulowana sądownie. Wtedy już powinny być realizowane zgodnie z wydanym orzeczeniem. Co, jeśli chodzi o relacje dziadków z wnukami? Dziadkowie zobowiązani są respektować dobro dziecka. Nie mogą wykorzystywać kontaktów do eskalowania konfliktu z rodzicami. Nie powinni również stawiać dziecka w sytuacji, w której musi opowiadać się po jednej ze stron konfliktu.
Skutkiem takiej okoliczności życiowej jest utrata możliwości współwychowywania wnucząt, osłabienie relacji rodzinnych, a także zerwanie takich relacji na stałe. Małe dzieci, które dopiero uczą się poznawać osoby, mogą całkowicie zatracić pamięć o kontaktach z dziadkami z przeszłości. Z kolei starsze dzieci zwykle mocno przeżywają utratę takich relacji, a w niektórych sytuacjach odwrotnie, cieszą się z takiego rezultatu. W praktyce więc każda sprawa wymaga indywidualnej oceny.
Jeżeli kontakty z dziadkami zagrażają dobru dziecka albo je naruszają, sąd może je ograniczyć. W odpowiednich przypadkach może również zakazać kontaktów, jeśli ma to konkretne uzasadnienie. Najczęściej organ kieruje się dobrem dziecka, czyli potencjalnym wpływem dalszych kontaktów na zdrowie, funkcjonowanie, uczucia młodego członka rodziny. Przepisy przewidują możliwość ograniczenia lub całkowitego zakazu kontaktów, jeżeli ich utrzymywanie poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza. Przykładem może być sytuacja, w której dziadkowie źle traktują swoje wnuczęta, zarówno pod kątem przemocy fizycznej, werbalnej, jak i emocjonalnej, a więc kwestie które mogą naruszać nawet zapisy prawa karnego.
Alienacja rodzicielska niszczy relacje pomiędzy rodzicami i dziećmi. Wpływa także na osłabienie więzi rodzinnych i ograniczenie lub urwanie kontaktu z dziadkami. Dziadkowie, jeśli się nie dogadają z rodzicami w sprawie spotkań z wnuczkami, mogą dochodzić swoich praw w sądzie. Warto jednak pamiętać, że rozognienie kontaktu bardzo często przynosi negatywny rezultat. Konflikt pomiędzy dorosłymi nigdy nie powinien być ponad dobrem dziecka. Czasami, dla wyższego dobra, warto zmienić swoje nastawienie.
